Fortece na bagnach – tajemnica sprzed trzech tysięcy lat

Nie stały na wzgórzach, nie dominowały nad okolicą. Budowniczowie wybrali mokradła, torfowiska i podmokłe doliny. Przez wieki pozostawały praktycznie niewidoczne – zaledwie delikatne fałdy ziemi pośród łąk i lasów. Dziś, dzięki nowoczesnym technologiom, wiemy, że kryją regularne układy wałów, fos i palisad otaczających centralną przestrzeń. Kim byli ich twórcy i po co wznosili tak skomplikowane konstrukcje w najtrudniej dostępnych miejscach?

Na te pytania odpowie dr Krzysztof Żurek z Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku podczas kolejnego wykładu z jubileuszowego cyklu poświęconego 70-leciu działu. Spotkanie odbędzie się 29 lipca 2026 roku o godzinie 18.00 w Ratuszu przy Rynku Kościuszki 10. Wstęp kosztuje jedynie 2 zł od osoby.

Dwadzieścia siedem zagadek w dolinach Narwi i Biebrzy

Naukowcy zinwentaryzowali już dwadzieścia siedem podobnych obiektów rozsianych po dolinach Narwi i Biebrzy. Wszystkie liczą sobie około trzech tysięcy lat. Przez stulecia skutecznie skrywały swoje istnienie – dopiero zastosowanie nowoczesnych metod teledetekcji, w tym skanowania laserowego terenu, pozwoliło wydobyć je z zapomnienia i ujawnić ich zaskakująco regularną formę.

To, co intryguje badaczy najbardziej, to właśnie wybór miejsca. Dlaczego budowniczowie konsekwentnie omijali naturalne wyniesienia terenu, a zamiast tego mozolnie wznosili skomplikowane konstrukcje na podmokłych, trudno dostępnych gruntach? Odpowiedź wcale nie jest oczywista.

Fortyfikacja, spichlerz czy miejsce obrzędów?

Słowo „forteca” narzuca się samo, jednak archeolodzy są ostrożni. Za tymi konstrukcjami mogło stać coś zupełnie innego – lub coś znacznie bardziej złożonego. Wśród rozważanych hipotez pojawia się kilka równie fascynujących możliwości:

• miejsca obronne wykorzystujące bagna jako naturalną przeszkodę
• przestrzenie przechowywania zapasów chronione przez mokradła
• centra decyzyjne lub miejsca zgromadzeń wspólnoty
• przestrzenie obrzędowe o szczególnym znaczeniu symbolicznym

Dr Żurek specjalizuje się w badaniu relacji człowiek-środowisko oraz przemian osadnictwa pradziejowego – to właśnie ta perspektywa pozwala spojrzeć na „fortece na bagnach” nie tylko jako na relikty budownictwa obronnego, ale jako na klucz do zrozumienia, jak społeczności epoki brązu i wczesnej epoki żelaza organizowały swoje życie, gospodarkę i rytuały w specyficznym podlaskim krajobrazie.

Wykład to rzadka okazja, by usłyszeć o wynikach badań, które jeszcze nie zdążyły trafić do popularnych publikacji – prosto od naukowca, który sam stał nad wykopaliskowym szurfem w podmokłej dolinie Narwi.